Gierzwaluwen en de Omgevingswet: dit moet je weten voor je gaat verbouwen
Leestijd: 6 minuten
Publicatiedatum: 9 december 2025
Bijgewerkt op: 27 juli 2026
Auteur: Sander Hartog
De snelle, krijsende schimmen in de zomerlucht: dat zijn gierzwaluwen, echte luchtacrobaten die al jaar en dag hun nesten maken in gevels, spouwmuren en dakranden van woningen. Maar sinds de Omgevingswet per 1 januari 2024 is ingegaan is hun bescherming wederom in wet- en regelgeving opgenomen. Dus, sta je op het punt om te verbouwen, isoleren, slopen of renoveren? Dan is het cruciaal om eerst stil te staan bij de mogelijke aanwezigheid van gierzwaluwen.
Wat zegt de Omgevingswet over vogels zoals de gierzwaluw
De Omgevingswet brengt alle regels voor ruimtelijke ontwikkeling, milieu en natuur samen. Hierdoor zijn de voorschriften voor de bescherming van dieren en planten, verbonden met de regels die gelden voor bouwen, slopen en renoveren. Voor iedereen die aan een woning of gebouw wilt sleutelen, betekent het dat voordat er ook maar één dakpan verschuift of een gevel wordt opengebroken, onderzocht moet worden of er kwetsbare of wettelijk beschermde soorten aanwezig zijn.
> Lees meer over soortenbescherming onder de Omgevingswet of zwaluwen in Nederland
De gierzwaluw behoort tot de beschermde soort. Deze vogel maakt graag gebruik van kieren en holtes in gebouwen, waardoor renovatie of isolatie onbedoeld een nestplek kan blokkeren of beschadigen. De wet vereist daarom niet alleen dat je alert bent, maar ook om zorgvuldig onderzoek. Wie bouwplannen heeft moet dus vooraf nagaan of er in en rond het gebouw nesten aanwezig zijn, of dat gierzwaluwen mogelijk (in het seizoen) worden verwacht. Is dat het geval, dan zijn passende maatregelen noodzakelijk, bijvoorbeeld het zorgvuldig plannen van werkzaamheden, het tijdelijk beschermen van bestaande nestplaatsen of het realiseren van alternatieven.
Kortom: een gierzwaluw maakt geen afspraak voordat hij onder je dak verschijnt, maar hij kan wél grote invloed hebben op de manier waarop je mag verbouwen. Door vooraf te onderzoeken of de gierzwaluw aanwezig is, voorkom je verrassingen.
Praktische punten bij renovatie, isolatie of nieuwbouw
Als je bij verbouwen of isoleren niet oplet, kan je per ongeluk de leefplek van gierzwaluwen vernietigen, wat niet alleen slecht is voor de natuur en biodiversiteit, maar ook juridisch riskant. Met een goede voorbereiding kun je de grootste problemen voorkomen.
> Lees meer over gierzwaluwen in gevels of daken: wat betekent dat voor jouw isolatieproject?
Hier zijn concrete aandachtspunten:
- Inventariseer vóór de start van de werkzaamheden of er sprake is van gierzwaluwen, dit kun je bijvoorbeeld doen door visuele inspectie, meldingen (via waarneming.nl), of door een ecoloog te betrekken. In veel gevallen kan het zelfs verplicht zijn om een ecologisch onderzoek uit te laten voeren.
- Houd rekening met de timing van werkzaamheden, omdat nesten jaarrond beschermd zijn, helpt het niet om in “winter” of “seizoenloos” te werken tenzij je zeker weet dat er geen nesten zijn.
- Verlies van natuurlijke nesten? Dan is compensatie vereist, bijvoorbeeld door kunstnesten zoals inbouwstenen of nestkasten te plaatsen.
- Plaats je kunstnesten? Let dan op vluchtlijnen en uitvliegruimte, gierzwaluwen hebben ruimte nodig om vrij te kunnen invliegen en uitvliegen. Bij nestkasten of neststenen geldt vaak dat ze op voldoende hoogte geplaatst moeten worden.
Wanneer is een gierzwaluw aanwezig? Seizoen en gedrag
Herken je een gierzwaluw? Ze zijn moeilijk te missen. De typische sikkelvorming vleugels, het krijsende geluid in groepen boven straten en daken en de indrukwekkende snelheid waarmee ze door de lucht scheren zijn onmiskenbaar. De gierzwaluw is een trekvogel die elk jaar vanuit Afrika naar Nederland vliegt om te broeden. Dat maakt hem uniek, maar ook seizoensgebonden aanwezig. Reken op een verblijfsperiode van globaal mei tot en met augustus. Buiten die periode is de gierzwaluw simpelweg niet in Nederland. Wat ook meteen verklaart waarom werkzaamheden buiten het broedseizoen minder snel tot problemen leiden, maar waarbij de nestplaats zélf het hele jaar beschermd blijft.
Voor ecologisch onderzoek geldt een specifiek protocol. Gierzwaluwonderzoek wordt uitgevoerd tussen 1 juni en 15 juli, waarbij ten minste één bezoek vóór 1 juli en ten minste één bezoek ná 1 juli plaatsvindt. Dit zijn de momenten waarop gierzwaluwen aantoonbaar aanwezig zijn en nestgedrag vertonen. Het is daarom belangrijk om het onderzoek vroegtijdig in te plannen. Wie te laat is, moet een heel jaar wachten op het volgende onderzoeksmoment.
Twee simpele vragen om te stellen als je gaat verbouwen
In de praktijk komt het beschermen van gierzwaluwen neer op twee simpele vragen, deze kun je stellen voordat je gaat verbouwen:
Zijn gierzwaluwen aanwezig?
Wie aan zijn woning wilt verbouwen doet er goed aan om eerst kijken of er in of rondom de woning (mogelijke) nesten aanwezig zijn. Soms is dat meteen zichtbaar, bijvoorbeeld wanneer je roepende vogels langs de dakgoot ziet scheren. Vaak is het subtieler, denk aan kleine openingen onder de pannen, kieren in het metselwerk of een oude ventilatieopening, die kunnen al jarenlang dienstdoen als nestplaats.
Wat doen we als ze (waarschijnlijk) aanwezig zijn?
Worden er aanleidingen gevonden, dan volgt de vraag of de werkzaamheden invloed hebben op het nest of de toegang ernaartoe. Bij renovatie of isolatie wordt dit al snel het geval, omdat die werkzaamheden vaak precies plaatsvinden op plekken die voor gierzwaluwen aantrekkelijk zijn. In zulke situaties moet er worden nagedacht over alternatieven. Daarnaast speelt timing een belangrijke rol. Hoewel gierzwaluwnesten jaarrond beschermd zijn, is het broedseizoen gevoelig en mogen nesten niet verstoord worden op momenten dat ze in gebruik zijn. Dat betekent dat renovatie soms moet worden verschoven, of dat er vooraf onderzoek nodig is om te bepalen of er sprake is van actief nestgebruik.
> Lees meer over gierzwaluwonderzoek: wanneer laat je het uitvoeren en is het verplicht?
Ook na de werkzaamheden is enige nazorg zinvol. Een nieuw nestblok moet bijvoorbeeld bereikbaar blijven en niet worden weggewerkt achter een regenpijp of isolatielaag. Bovendien is het verstandig om, zeker bij grotere projecten, te monitoren of de alternatieve nestgelegenheid daadwerkelijk wordt benut. Zo weet je of de maatregelen functioneren zoals bedoeld en draag je structureel bij aan het behoud van de soort.
Verplichtingen, ontheffingen en soortenmanagementplannen (SMP)
In sommige gevallen is het mogelijk om een ontheffing te krijgen of te werken binnen een zogenaamd Soortenmanagementplan (SMP). Dit is voornamelijk relevant bij grotere bouw- of renovatieprojecten, of bij gemeenten en woningcorporaties die een groot gebied beheren.
Met een SMP kan er vooraf voor een omgeving afspraken worden gemaakt over hoe je omgaat met soortenbescherming. Dat scheelt bij de uitvoering van meerdere projecten, zo hoeft er niet voor elk individueel bouwproject een ecologisch onderzoek te worden uitgevoerd. In de ontheffing staat precies vastgelegd welke maatregelen je moet nemen: compensatie, alternatieve nestplaatsen, planning van werkzaamheden, monitoring, etc. Zonder een SMP dien je bij bouw of renovatie dus mogelijk zelf onderzoek door een ecoloog te laten doen.
> Lees meer over hoe een Soortenmanagementplan (SMP) projectontwikkeling versnelt
Gierzwaluwen en nieuwbouw: welke kansen zijn er?
Bij bestaande bouw draait het gesprek over gierzwaluwen vaak om verplichtingen en beperkingen. Bij nieuwbouw liggen de kaarten anders, hier zijn namelijk volop kansen om gierzwaluwen actief een plek te geven. Dat wordt bouwkundig steeds eenvoudiger én steeds vaker verwacht.
Voor bepaalde nieuw te bouwen utiliteitsgebouwen zijn in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) regels opgenomen die onder voorwaarden het aanbrengen van verblijfsvoorzieningen voor gebouwbewonende soorten, zoals gierzwaluwen, huismussen en vleermuizen, verplicht stellen. Steeds meer gemeenten hanteren beleidsregels of puntensystemen voor natuurinclusief bouwen, waarbij nestvoorzieningen voor gierzwaluwen punten opleveren die bijdragen aan de vereiste score voor een omgevingsvergunning.
Praktisch gezien zijn de mogelijkheden voor nieuwbouw veelzijdig. Een aantal concrete opties:
- Ingemetselde neststenen, die permanent in de gevel worden verwerkt en weinig ruimte innemen. Ze zijn onzichtbaar van buitenaf en hebben vrijwel geen onderhoud nodig.
- Toegankelijke spouwen of richels, waarbij wordt voorzien in een geschikte invliegopening voor gierzwaluwen.
- Ruimte onder de dakpannen, bij bepaalde dakconstructies een eenvoudige manier om nestgelegenheid te bieden zonder extra voorzieningen.
- Geïntegreerde daksystemen, waarbij nestkasten standaard onderdeel zijn van de dakconstructie. Dit is een oplossing die bij grotere projecten schaalbaar is.
Eén belangrijk aandachtspunt: gierzwaluwen nestelen graag bij elkaar. Meerdere voorzieningen op één locatie zijn altijd effectiever dan één losse neststeen. Wie dit vroeg in het ontwerp meeneemt, voorkomt niet alleen problemen maar draagt ook actief bij aan de biodiversiteit in Nederland.
> Lees meer over hoe architecten biodiversiteit kunnen meenemen in hun ontwerp of ecologische kansen in het ontwerp
Heb je een gierzwaluwonderzoek nodig?
We brengen met dit soortspecifiek onderzoek gericht in kaart of gierzwaluwen gebruik maken van jouw projectlocatie als broedplek. Via meerdere veldbezoeken in de broedperiode stellen we vast of nestplaatsen aanwezig zijn en wat dit voor gevolgen heeft.
Conclusie: Verbouwen met aandacht voor luchtacrobaten
Verbouwen of isoleren hoeft niet te botsen met natuurbehoud mits je vroeg meedenkt. Voor een soort als de gierzwaluw betekent dat geen renovatie zonder inventarisatie, maar bewust plannen en indien nodig compenseren, zodat de zwaluwen een fijne (nieuwe) plek hebben om te broeden.
Door je aan de Omgevingswet te houden kun je ervoor zorgen dat je woning duurzaam wordt, én de gierzwaluwen een dak boven hun snavel houden. Twijfel je of er gierzwaluwen bij je woning of gebouw aanwezig zijn? Met een ecologische quickscan kunnen we je al snel een indicatie geven over de aanwezigheid van gierzwaluwen en andere soorten. Neem contact met ons op voor een vrijblijvend advies, we denken graag met je mee.
