Wat is een ontheffing en wanneer heb je die nodig (naast een vergunning)?
Leestijd: 6 minuten
Publicatiedatum: 17 augustus 2026
Auteur: Sander Hartog
In het ecologische vergunningenlandschap worden de termen ‘vergunning’ en ‘ontheffing’ nogal eens door elkaar gebruikt. Begrijpelijk, want ze lijken op elkaar, maar ze zijn niet hetzelfde. Het verschil bepaalt welke procedure je moet doorlopen, bij welk loket je terechtkan en onder welke voorwaarden je toestemming krijgt. In deze blog leggen we uit wat een ontheffing is, hoe die zich verhoudt tot de omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit en wanneer je wat nodig hebt.
Van ontheffing naar omgevingsvergunning
Wie vóór 2024 te maken had met beschermde soorten, vroeg bij bepaalde ingrepen een ontheffing aan op basis van de Wet natuurbescherming. Sinds 1 januari 2024 is de Wet natuurbescherming opgegaan in de Omgevingswet. Voor activiteiten die beschermde soorten kunnen schaden, is sindsdien de omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit relevant.
Dat is meer dan een naamswijziging, de regels zijn namelijk opgenomen in de Omgevingswet en het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal). De bescherming van beschermde soorten blijft daarbij een belangrijk uitgangspunt. Of een vergunning nodig is, hangt af van de soort, de voorgenomen activiteit en de mogelijke gevolgen voor de soort.
Een oude ontheffing die vóór 1 januari 2024 is verleend, kan op grond van het overgangsrecht nog steeds geldig zijn. Voor nieuwe situaties spreek je over een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit.
> Lees meer over wanneer je een omgevingsvergunning Flora- en Fauna-activiteiten nodig hebt
Wat is een ontheffing precies?
Een ontheffing is een besluit waarbij een bevoegde instantie (in de meeste gevallen de provincie) toestemming geeft om iets te doen wat normaal verboden is. Bij flora en fauna gaat het dan om handelingen die beschermde soorten kunnen raken, zoals het vangen, verstoren, doden of het vernietigen van verblijfplaatsen.
Een ontheffing kan in verschillende situaties aan de orde zijn, afhankelijk van de soort, de activiteit en de geldende wetgeving. Denk bijvoorbeeld aan:
- Schadebestrijding en populatiebeheer, in bepaalde situaties kan toestemming nodig zijn voor handelingen met beschermde dieren die schade veroorzaken.
- Wetenschappelijk onderzoek, bijvoorbeeld voor het vangen of bemonsteren van beschermde soorten wanneer daarvoor een wettelijke toestemming vereist is.
- Onderwijs en educatie, wanneer beschermde dieren voor bepaalde educatieve doeleinden worden gevangen of gehouden.
- Andere specifieke activiteiten, ook voor andere handelingen met beschermde soorten kan een ontheffing aan de orde zijn.
Sinds de invoering van de Omgevingswet in 2024 wordt voor veel activiteiten met beschermde soorten gesproken over een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit. Welke toestemming nodig is, hangt af van de precieze activiteit en het toepasselijke wettelijke kader. De termen ontheffing en omgevingsvergunning zijn daarom niet simpelweg twee verschillende namen voor hetzelfde type toestemming.
Wanneer heb je een omgevingsvergunning en wanneer een ontheffing?
Welke toestemming nodig is bij werkzaamheden met beschermde soorten, hangt af van de soort, de activiteit en het wettelijke kader. Sinds de invoering van de Omgevingswet vallen veel activiteiten waarbij beschermde soorten kunnen worden geschaad primair onder de omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit.
Een omgevingsvergunning kan bijvoorbeeld relevant zijn bij:
- Sloop of renovatie van een gebouw met verblijfplaatsen van vleermuizen of nesten van beschermde vogels.
- Kap van bomen, waarbij beschermde dieren of hun verblijfplaatsen kunnen worden geraakt.
- Grondwerk of terreinontwikkeling, waarbij beschermde soorten of hun leefgebied kunnen worden aangetast.
- Gevel- of dakwerkzaamheden, waarbij verblijfplaatsen van bijvoorbeeld vleermuizen of gierzwaluwen in het geding zijn.
Een ontheffing kan daarnaast in specifieke situaties worden gebruikt wanneer de wet daarvoor een afzonderlijke mogelijkheid biedt om af te wijken van een verbod. Welke toestemming daarbij nodig is, verschilt per activiteit. Denk bijvoorbeeld aan bepaalde vormen van onderzoek, beheer of schadebestrijding waarbij beschermde soorten worden gevangen, gedood of anderszins geraakt.
Het is daarom niet mogelijk om alleen op basis van het soort activiteit te bepalen of een omgevingsvergunning of ontheffing nodig is. De soort, de voorgenomen handeling, eventuele vrijstellingen en het toepasselijke wettelijke kader bepalen welke toestemming vereist is.
> Lees meer over 5 tips voor een soepele vergunningaanvraag bij aantasting van beschermde natuur
Voorkom verrassingen tijdens je vergunningtraject
Wij brengen de ecologische aandachtspunten van je project in kaart en helpen je met het benodigde onderzoek en de onderbouwing. Zo weet je vooraf welke stappen nodig zijn en kun je goed voorbereid de vergunningprocedure doorlopen.
Wat zijn de voorwaarden voor een ontheffing?
Voor een ontheffing moet worden aangetoond dat aan de wettelijke voorwaarden wordt voldaan. Het gaat daarbij niet alleen om de vraag of een beschermde soort wordt geraakt, maar ook om de reden voor de activiteit, mogelijke alternatieven en de gevolgen voor de soort.
In veel gevallen spelen drie belangrijke voorwaarden een rol:
- Er is een wettelijk belang.
De activiteit moet passen binnen een belang waarvoor de wet onder voorwaarden een uitzondering op het beschermingsverbod maakt. Afhankelijk van de situatie kan het bijvoorbeeld gaan om volksgezondheid en openbare veiligheid, het voorkomen van ernstige schade of wetenschappelijk onderzoek. - Er is geen andere alternatieve oplossing.
Er moet veelal worden onderzocht of hetzelfde doel ook kan worden bereikt met een alternatief dat minder schadelijk is voor de beschermde soort. Als zo’n alternatief beschikbaar is, kan dat een reden zijn om de ontheffing niet te verlenen. - De staat van instandhouding van de soort komt niet in het geding.
De activiteit mag niet leiden tot een ernstige schade van de betreffende soort. Daarbij wordt gekeken naar de gevolgen van de ingreep voor de soort en de populatie.
Wordt niet aan de voorwaarden voldaan, dan kan de ontheffing worden geweigerd. Welke voorwaarden precies gelden, verschilt per soort, activiteit en wettelijk beschermingsregime. Daarom is het belangrijk om vooraf vast te stellen welk regime van toepassing is en welke onderbouwing nodig is.
Zijn er ook alternatieven voor een vergunning of ontheffing?
In sommige situaties is een afzonderlijke vergunning of ontheffing niet nodig. Een voorbeeld is werken volgens een goedgekeurde gedragscode soortenbescherming. Zo’n gedragscode beschrijft hoe bepaalde werkzaamheden kunnen worden uitgevoerd met zo min mogelijk schade aan beschermde soorten. Als de activiteit en de situatie binnen de voorwaarden van de gedragscode vallen, kan de gedragscode onder voorwaarden vrijstelling bieden van bepaalde verbodsbepalingen. Gedragscodes zijn beschikbaar voor verschillende sectoren en werkzaamheden. Ze hebben een beperkte geldigheidsduur en zijn niet op alle soorten en activiteiten van toepassing. Het is daarom belangrijk om altijd te controleren of de specifieke werkzaamheden daadwerkelijk onder de betreffende gedragscode vallen.
Een andere mogelijkheid is een soortenmanagementplan (SMP). Een SMP beschrijft op gebiedsniveau hoe met beschermde soorten wordt omgegaan en welke maatregelen worden genomen. Het kan de basis vormen voor een gebiedsgerichte toestemming, waardoor initiatiefnemers binnen het betreffende gebied onder voorwaarden gebruik kunnen maken van deze aanpak in plaats van voor ieder afzonderlijk project een volledig traject te doorlopen.
> Lees meer over wat een Soortenmanagementplan (SMP) is en waarom steeds meer gemeenten hiervoor kiezen
Is een vergunning of ontheffing relevant voor jouw project?
Voor veel initiatiefnemers zoals particulieren, aannemers en projectontwikkelaars, is de bescherming van soorten een belangrijk aandachtspunt. Bij werkzaamheden zoals sloop, renovatie, isolatie, kap of nieuwbouw kan een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit nodig zijn als beschermde soorten worden geraakt en geen vrijstelling van toepassing is. Een ecologische quickscan is daarbij vaak de eerste stap, die brengt namelijk in beeld welke beschermde soorten mogelijk aanwezig zijn en of vervolgonderzoek nodig is.
Welke verdere stappen precies nodig zijn, hangt af van de soort, de activiteit en welke wet- en regelgeving van toepassing is. Ook een ontheffing kan in bepaalde situaties aan de orde zijn. Indien je niet zeker weet wat relevant is voor jouw project is het raadzaam om een ecoloog of ecologisch adviesbureau in te schakelen. Zij kunnen beoordelen welke regels gelden en wat relevant is voor jouw project.
> Lees meer over hoe lang een omgevingsvergunning flora en fauna aanvraag duurt en wat de kosten zijn of hoe een Omgevingsvergunning aanvraag stap voor stap verloopt
Veelgestelde vragen over ontheffingen en omgevingsvergunningen
Ja, de ontheffing bestaat nog steeds. Sinds de invoering van de Omgevingswet vallen veel activiteiten met beschermde soorten onder de omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit. Een ontheffing kan echter ook onder de huidige regelgeving nog aan de orde zijn, afhankelijk van de soort, activiteit en het toepasselijke wettelijke kader.
Wie werkzaamheden uitvoert die in strijd zijn met de regels voor soortenbescherming, kan te maken krijgen met handhaving, zoals een last onder dwangsom en stillegging van werkzaamheden. Van initiatiefnemers wordt verwacht dat zij zich vooraf informeren over de mogelijke aanwezigheid van beschermde soorten en de gevolgen.
Ja, in sommige gevallen kan een verleende toestemming worden gewijzigd wanneer de omstandigheden of de uitvoering van het project veranderen. Welke procedure daarvoor geldt, hangt af van het type vergunning of ontheffing en de aard van de wijziging. Een wijziging kan opnieuw moeten worden beoordeeld en kan gevolgen hebben voor de planning en eventuele leges.
Niet in alle gevallen, maar bij een aanvraag voor een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit is vaak ecologische informatie en onderbouwing nodig. Welke gegevens en onderzoeken precies vereist zijn, hangt af van de activiteit, de betrokken soorten en de mogelijke gevolgen voor de natuur.
Conclusie: Vergunning of ontheffing, het hangt af van de situatie
Een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit of een ontheffing kan nodig zijn wanneer werkzaamheden beschermde soorten kunnen raken. Welke toestemming nodig is, hangt af van de soort, de werkzaamheden en de regels die gelden. Door dit vooraf goed te laten beoordelen, weet je welke stappen nodig zijn en voorkom je dat je tijdens je project voor onverwachte vergunning- of onderzoeksverplichtingen komt te staan.
Twijfel je of een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit nodig is voor jouw project, of wil je weten of een quickscan voldoende is als eerste stap? Neem gerust contact met ons op voor vrijblijvend advies.
