Gierzwaluwkasten, vleermuisverblijven en groendaken: ecologische kansen in het ontwerp
Leestijd: 5 minuten
Publicatiedatum: 26 December 2025
Auteur: Sander Hartog
Steeds vaker wordt biodiversiteit een vast onderdeel van bouw en ontwerp vraagstukken. Niet alleen omdat wetgeving dat vraagt, maar ook omdat de bebouwde omgeving een steeds grotere rol speelt in het behoud van soorten. Juist in steden en dorpen zijn gebouwen, daken en gevels belangrijke leefgebieden geworden voor dieren zoals gierzwaluwen en vleermuizen. Om je verder te helpen zetten we een aantal ecologische ontwerp kansen op een rijtje.
Waarom ecologische voorzieningen steeds belangrijker worden
Door isolatie, renovatie en nieuwbouw verdwijnen steeds meer natuurlijke verblijfplaatsen uit gebouwen. Kieren, holtes en dakranden die vroeger vanzelfsprekend waren, zijn dat nu niet meer. Tegelijkertijd zijn veel van deze soorten wettelijk beschermd onder de Omgevingswet, waardoor het aantasten van vaste rust- en verblijfplaatsen niet is toegestaan. Dit vraagt om een andere manier van ontwerpen, waarbij natuur vanaf het begin wordt meegenomen.
Door ecologische voorzieningen bewust op te nemen in het ontwerp, kan hier proactief op worden ingespeeld. Dit kan vertragingen, vergunningsproblemen en noodmaatregelen tijdens de uitvoering voorkomen. Bovendien leveren deze maatregelen een bredere meerwaarde op, zoals een prettiger leefomgeving, betere klimaatadaptatie en een structurele bijdrage aan het herstel van biodiversiteit.
> Lees meer over soortenbescherming onder de Omgevingswet of waarom insecten onmisbaar zijn voor onze natuur
Eerste kans: Gierzwaluwkasten en neststenen, bouwen aan vaste broedplekken
De gierzwaluw is sterk afhankelijk van gebouwen voor zijn nestplaatsen.
Anders dan veel andere vogelsoorten broedt hij vrijwel uitsluitend in gebouwen, zoals gevels, spouwmuren en dakranden. Gierzwaluwen keren ieder jaar terug naar exact dezelfde nestlocatie en zijn zeer plaatsgetrouw. Het verdwijnen van een nestplek kan daardoor direct betekenen dat een broedpaar geen alternatieve plek meer vindt, met negatieve gevolgen voor de lokale populatie.
Gierzwaluwkasten of ingebouwde neststenen bieden hiervoor een duurzame en toekomstbestendige oplossing.
Wanneer deze voorzieningen op de juiste manier worden geplaatst, op voldoende hoogte, met een vrije aanvliegroute en bij voorkeur op een beschutte, schaduwrijke gevel, kunnen ze jarenlang succesvol worden gebruikt. In nieuwbouwprojecten kunnen neststenen vrijwel onzichtbaar worden geïntegreerd in het gevelontwerp, terwijl bij renovatie of isolatie losse nestkasten een praktisch alternatief vormen om verloren nestplaatsen te compenseren.
Het grote voordeel van gierzwaluw-voorzieningen is dat ze nauwelijks onderhoud vragen en geen overlast veroorzaken voor bewoners of gebruikers van het gebouw. Tegelijkertijd leveren ze een directe bijdrage aan het behoud van de beschermde soort en helpen ze om te voldoen aan de eisen uit de Omgevingswet. Daarmee zijn ze dus zowel ecologisch waardevol als juridisch relevant binnen bouw- en ontwikkelprojecten.
> Lees meer over gierzwaluwen en de Omgevingswet
Tweede kans: Vleermuisverblijven, onmisbare spouwmuren en gevels
Vleermuizen maken op grote schaal gebruik van gebouwen als rust- en verblijfplaats.
Ze gebruiken spouwmuren, dakranden, holen en gaten om te rusten, te overwinteren of om hun jongen groot te brengen. Omdat vleermuizen zeer gevoelig zijn voor verstoring en vaak jarenlang dezelfde verblijfplaatsen gebruiken, kan het verdwijnen van een geschikte plek grote gevolgen hebben voor een lokale populatie. Bij renovatie, isolatie of sloop verdwijnen deze verblijven vaak ongemerkt.
Door vleermuisverblijven al in het ontwerp op te nemen blijven vleermuizen behouden.
Afhankelijk van de aanwezige soorten en het type gebruik zijn verschillende verblijfplaatsen nodig, zoals kraamverblijven, paarverblijven of winterverblijven. De juiste positionering, oriëntatie en ‘microklimaat’ zijn hierbij bepalend voor het succes van de voorziening. Voorbeelden van geschikte verblijven zijn inbouwkasten of speciale gevelstenen.
Het gebruiken van vleermuisvoorzieningen vraagt geregeld om ecologische kennis en maatwerk. Een ecoloog kan adviseren over geschikte locaties en het juiste type verblijf. Goed ontworpen vleermuisverblijven zijn vrijwel onzichtbaar voor gebruikers, maar leveren een grote ecologische meerwaarde en dragen bij aan het voldoen aan wettelijke verplichtingen.
> Lees meer over wanneer een vleermuisonderzoek verplicht is bij isolatie of renovatie
Derde kans: Groendaken, meer dan alleen groen
Groendaken worden vaak toegepast vanwege hun bijdrage aan waterberging, isolatie en het verminderen van hittestress, maar ze bieden ook ecologische kansen.
Zo creëren groendaken nieuw leefgebied in een sterk verstedelijkte omgeving, bieden ze voedsel en schuilmogelijkheden voor insecten en dragen ze bij aan verkoeling van de directe omgeving. Daarnaast kunnen groendaken functioneren als zogenoemde stapstenen, waardoor soorten zich beter kunnen verplaatsen tussen bestaande groengebieden.
Extensieve groendaken met kruiden en bloeiende planten zijn vooral aantrekkelijk voor bestuivende insecten zoals bijen en vlinders. Intensieve groendaken bieden, door hun dikkere substraatlaag, ruimte aan een grotere variatie aan beplanting, waaronder struiken en soms zelfs kleine bomen. De ecologische waarde van een groendak neemt toe wanneer wordt gekozen voor inheemse plantensoorten, een afwisselende vegetatie en een beheer dat ruimte laat voor natuurlijke processen.
In combinatie met nestvoorzieningen voor vogels, vleermuizen of insectenhotels ontstaat een daklandschap dat actief bijdraagt aan biodiversiteit. Zo verandert een dak van een puur functioneel onderdeel in een ecologische kans, dat zowel bijdraagt aan de natuur als aan de kwaliteit en duurzaamheid van het gebouw.
💡 Wist je dat je in sommige gemeenten zelfs subsidie kunt krijgen voor een groendak, zoals in de gemeente Amsterdam en de gemeente Utrecht.
De kracht van combineren in het ontwerp
De grootste ecologische winst zit vaak in het combineren van maatregelen. Een gevel met geïntegreerde neststenen, een dak met groen en vleermuisvoorzieningen. Dit zorgt voor samenhang in plaats van losse ingrepen.
Voor ontwerpers en bouwbedrijven betekent dit dat ecologie niet achteraf hoeft te worden toegevoegd, maar vanaf het begin kan meedraaien in het ontwerp. Dat leidt tot efficiëntere keuzes, minder aanpassingen tijdens uitvoering en een sterker eindresultaat. Zo ontstaat ruimte voor natuur in een omgeving die steeds verder verstedelijkt.
Conclusie: Van verplichting naar meerwaarde
Waar ecologische maatregelen soms worden gezien als verplichting, bieden ze in de praktijk juist kansen. Ze helpen om te voldoen aan wetgeving, maar dragen ook bij aan een positief imago, toekomstbestendige gebouwen en een aantrekkelijkere leefomgeving.
Om ecologische kansen optimaal te benutten, is het betrekken van een ecoloog in een vroeg stadium cruciaal. Als ecologisch adviesbureau kunnen we meedenken over haalbare maatregelen, risico’s signaleren en adviseren over ontwerpkeuzes die zowel praktisch als ecologisch werken. Wil je dat we meedenken met je project? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend advies of lees meer over onze dienst: Ecologische Begeleiding
