Gierzwaluwen en de Omgevingswet: dit moet je weten voor je gaat verbouwen
Leestijd: 5 minuten
Publicatiedatum: 9 December 2025
Auteur: Sander Hartog
De snelle, krijsende schimmen in de zomerlucht: dat zijn gierzwaluwen, echte luchtacrobaten die al jaar en dag hun nesten maken in gevels, spouwmuren en dakranden van woningen. Maar sinds de Omgevingswet per 1 januari 2024 is ingegaan is hun bescherming wederom in wet- en regelgeving opgenomen. Dus, sta je op het punt om te verbouwen, isoleren, slopen of renoveren? Dan is het cruciaal om eerst stil te staan bij de mogelijke aanwezigheid van gierzwaluwen.
Wat zegt de Omgevingswet over vogels zoals de gierzwaluw
De Omgevingswet brengt alle regels voor ruimtelijke ontwikkeling, milieu en natuur samen. Hierdoor zijn de voorschriften voor de bescherming van dieren en planten, verbonden met de regels die gelden voor bouwen, slopen en renoveren. Voor iedereen die aan een woning of gebouw wilt sleutelen, betekent het dat voordat er ook maar één dakpan verschuift of een gevel wordt opengebroken, onderzocht moet worden of er kwetsbare of wettelijk beschermde soorten aanwezig zijn.
Lees meer over soortenbescherming onder de Omgevingswet
De gierzwaluw behoort tot de beschermde soort. Deze vogel maakt graag gebruik van kieren en holtes in gebouwen, waardoor renovatie of isolatie onbedoeld een nestplek kan blokkeren of beschadigen. De wet vereist daarom niet alleen dat je alert bent, maar ook om zorgvuldig onderzoek. Wie bouwplannen heeft moet dus vooraf nagaan of er in en rond het gebouw nesten aanwezig zijn, of dat gierzwaluwen mogelijk (in het seizoen) worden verwacht. Is dat het geval, dan zijn passende maatregelen noodzakelijk, bijvoorbeeld het zorgvuldig plannen van werkzaamheden, het tijdelijk beschermen van bestaande nestplaatsen of het realiseren van alternatieven.
Kortom: een gierzwaluw maakt geen afspraak voordat hij onder je dak verschijnt, maar hij kan wél grote invloed hebben op de manier waarop je mag verbouwen. Door vooraf te onderzoeken of de gierzwaluw aanwezig is, voorkom je verrassingen.
Praktische punten bij renovatie, isolatie of nieuwbouw
Als je bij verbouwen of isoleren niet oplet, kan je per ongeluk de leefplek van gierzwaluwen vernietigen, wat niet alleen slecht is voor de natuur en biodiversiteit, maar ook juridisch riskant. Hier zijn concrete aandachtspunten:
- Inventariseer vóór de start van de werkzaamheden of er sprake is van gierzwaluwen, dit kun je bijvoorbeeld doen door visuele inspectie, meldingen (via waarneming.nl), of door een ecoloog te betrekken. In veel gevallen kan het zelfs verplicht zijn om een ecologisch onderzoek uit te laten voeren.
- Houd rekening met de timing van werkzaamheden, omdat nesten jaarrond beschermd zijn, helpt het niet om in “winter” of “seizoenloos” te werken tenzij je zeker weet dat er geen nesten zijn.
- Verlies van natuurlijke nesten? Dan is compensatie vereist, bijvoorbeeld door kunstnesten zoals inbouwstenen of nestkasten te plaatsen.
- Plaats je kunstnesten? Let dan op vluchtlijnen en uitvliegruimte, gierzwaluwen hebben ruimte nodig om vrij te kunnen invliegen en uitvliegen. Bij nestkasten of neststenen geldt vaak dat ze op voldoende hoogte geplaatst moeten worden.
Verplichtingen, ontheffingen en soortenmanagementplannen (SMP)
In sommige gevallen is het mogelijk om een ontheffing te krijgen of te werken binnen een zogenaamd Soortenmanagementplan (SMP). Dit is voornamelijk relevant bij grotere bouw- of renovatieprojecten, of bij gemeenten en woningcorporaties die een groot gebied beheren.
Met een SMP kan er vooraf voor een omgeving afspraken worden gemaakt over hoe je omgaat met soortenbescherming. Dat scheelt bij de uitvoering van meerdere projecten, zo hoeft er niet voor elk individueel bouwproject een ecologisch onderzoek te worden uitgevoerd. In de ontheffing staat precies vastgelegd welke maatregelen je moet nemen: compensatie, alternatieve nestplaatsen, planning van werkzaamheden, monitoring, etc. Zonder een SMP dien je bij bouw of renovatie dus mogelijk zelf onderzoek door een ecoloog te laten doen. Lees meer over ons soortenmanagementplan (SMP) of hoe een Soortenmanagementplan (SMP) projectontwikkeling versnelt.
Twee simpele vragen om te stellen als je gaat verbouwen
In de praktijk komt het beschermen van gierzwaluwen neer op twee simpele vragen, deze kun je stellen voordat je gaat verbouwen:
Zijn gierzwaluwen aanwezig?
Wie aan zijn woning wilt verbouwen doet er goed aan om eerst kijken of er in of rondom de woning (mogelijke) nesten aanwezig zijn. Soms is dat meteen zichtbaar, bijvoorbeeld wanneer je roepende vogels langs de dakgoot ziet scheren. Vaak is het subtieler, denk aan kleine openingen onder de pannen, kieren in het metselwerk of een oude ventilatieopening, die kunnen al jarenlang dienstdoen als nestplaats.
Wat doen we als ze (waarschijnlijk) aanwezig zijn?
Worden er aanleidingen gevonden, dan volgt de vraag of de werkzaamheden invloed hebben op het nest of de toegang ernaartoe. Bij renovatie of isolatie wordt dit al snel het geval, omdat die werkzaamheden vaak precies plaatsvinden op plekken die voor gierzwaluwen aantrekkelijk zijn. In zulke situaties moet er worden nagedacht over alternatieven. Daarnaast speelt timing een belangrijke rol. Hoewel gierzwaluwnesten jaarrond beschermd zijn, is het broedseizoen gevoelig en mogen nesten niet verstoord worden op momenten dat ze in gebruik zijn. Dat betekent dat renovatie soms moet worden verschoven, of dat er vooraf onderzoek nodig is om te bepalen of er sprake is van actief nestgebruik.
Ook na de werkzaamheden is enige nazorg zinvol. Een nieuw nestblok moet bijvoorbeeld bereikbaar blijven en niet worden weggewerkt achter een regenpijp of isolatielaag. Bovendien is het verstandig om, zeker bij grotere projecten, te monitoren of de alternatieve nestgelegenheid daadwerkelijk wordt benut. Zo weet je of de maatregelen functioneren zoals bedoeld en draag je structureel bij aan het behoud van de soort.
Conclusie: Verbouwen met aandacht voor luchtacrobaten
Verbouwen of isoleren hoeft niet te botsen met natuurbehoud mits je vroeg meedenkt. Voor een soort als de gierzwaluw betekent dat geen renovatie zonder inventarisatie, maar bewust plannen en indien nodig compenseren, zodat de zwaluwen een fijne (nieuwe) plek hebben om te broeden.
Door je aan de Omgevingswet te houden kun je ervoor zorgen dat je woning duurzaam wordt, én de gierzwaluwen een dak boven hun snavel houden. Twijfel je of er gierzwaluwen bij je woning of gebouw aanwezig zijn? Met een ecologische quickscan kunnen we je al snel een indicatie geven over de aanwezigheid van gierzwaluwen en andere soorten. Neem contact met ons op voor een vrijblijvend advies, we denken graag met je mee.
