Vissenonderzoek in Nederland: wanneer is het nodig en hoe gaat dat?
Leestijd: 7 minuten
Publicatiedatum: 13 mei 2026
Auteur: Sander Hartog
Vissen staan zelden centraal in de eerste gesprekken over een bouwproject of infrastructurele ingreep. Toch kunnen ze een doorslaggevende rol spelen in een vergunningstraject. Wie sloten dempt, oevers herinricht, watergangen omleidt of grondwerkzaamheden uitvoert bij waterrijke gebieden, kan te maken krijgen met beschermde vissoorten. In deze blog leggen we uit welke soorten beschermd zijn, wanneer vissenonderzoek verplicht is en hoe dat in de praktijk verloopt.
Waarom zijn vissen beschermd?
Een deel van de inheemse vissoorten in Nederland staat sterk onder druk. Door de achteruitgang van waterkwaliteit, de kanalisering van beken en rivieren, de toename van barrières in het waterstelsel en de opmars van exotische soorten zijn populaties van diverse kwetsbare vissoorten de afgelopen decennia fors gekrompen. Soorten die vroeger algemeen voorkwamen in poldersloten, beken en laagveengebieden, zijn op veel locaties inmiddels zeldzaam geworden.
Onder de Omgevingswet zijn een aantal vissoorten wettelijk beschermd. Het is verboden om deze soorten opzettelijk te doden of te vangen, of om hun vaste voortplantings- en rustplaatsen te beschadigen of te vernielen. Wie die regels overtreedt, riskeert juridische consequenties. Ecologisch onderzoek vooraf is dan ook geen overbodige luxe, maar regelmatig een wettelijke verplichting zodra de kans op aanwezigheid van beschermde vissoorten niet op voorhand kan worden uitgesloten.
Welke beschermde vissoorten komen voor in Nederland?
In Nederland komen diverse beschermde vissoorten voor. Niet alle beschermde vissoorten duiken even vaak op in de context van ruimtelijke ontwikkelingen. Hieronder behandelen we de soorten die in de praktijk het vaakst relevant zijn, op basis van de beschermde soorten onder de Omgevingswet.
Grote modderkruiper
De grote modderkruiper is van nature een bewoner van zogenoemde laagdynamische overstromingsvlaktes. In Nederland zijn zulke omgevingen schaars, waardoor de soort tegenwoordig met name voorkomt in poldersloten. De grote modderkruiper heeft een sterke voorkeur voor ondiep, snel opwarmend water met een goed ontwikkelde waterplantenvegetatie en een dikke modderlaag op de bodem.
Binnen zijn leefgebied is de grote modderkruiper afhankelijk van kleine variatie. Ondiepe, zonnige locaties met veel onderwatervegetatie worden gebruikt om te paaien, en jonge dieren groeien daar ook in op. Voor overwintering en het overleven van droogteperiodes worden de diepere en bredere delen van sloten opgezocht. De functionele leefomgeving is dus groot. Het verwijderen of onderbreken van verbindingen, bijvoorbeeld door demping, afgraving of aanleg van dammen kan een populatie direct in gevaar brengen.
Kwabaal
De kwabaal is de enige inheemse zoetwatervis van Nederland die behoort tot de kabeljauwachtigen en is inmiddels zeldzaam geworden. De soort heeft een voorkeur voor diep, koud en helder water met een modderige of zanderige bodem. Kwabalen zijn nachtactief, gevoelig voor verstoringen in de waterbodem, kwetsbaar voor stijgende watertemperaturen, migratiebarrières en habitatverlies.
De soort plant zich voort in de winter, bij lage watertemperaturen, en is daardoor extra gevoelig voor veranderingen. Grondwerkzaamheden in de buurt van geschikte watergangen, het dempen van diepe sloten of het aanpassen van de waterbodem kunnen de kwabaal dan ook direct raken.
Beekdonderpad
De beekdonderpad is een kleine bodemvis die bijna enkel voorkomt in schone, zuurstofrijke beken met een harde, stenige of grindrijke bodem. In Nederland beperkt het voorkomen zich tot de beken op de hogere zandgronden en de Grensmaas. De soort is nachtactief en sterk honkvast. De mannetjes bewaken hun nest namelijk onder stenen totdat de eieren zijn uitgekomen.
De beekdonderpad is bijzonder gevoelig voor troebeling van het water, verstoring van de waterbodem en de aanleg van barrières zoals stuwen en duikers. Werkzaamheden aan beken (of in de buurt daarvan) zoals de aanleg van bruggen of aanpassing van oevers kunnen de populatie dan ook snel en direct schaden.
Beekprik
De beekprik is een ‘primitieve’ kaakloze vis die zijn leven in twee heel verschillende fasen doorbrengt. De larven leven ingegraven in de modderige bodem van beken, waar ze zich voornamelijk voeden met algen en organisch materiaal. Na een larvestadium van meerdere jaren metamorfoseren ze tot volwassen dieren, die niet meer eten maar uitsluitend nog paaien.
De beekprik stelt hoge eisen aan de waterkwaliteit en is afhankelijk van zowel geschikte paaigronden van grind of zand als zachte, modderige bodems (sediment) voor de larven. Voor beide fases is het belangrijk dat het ligt binnen een bereikbare afstand. Ingrepen die de structuur in beken verminderen, de doorstroming onderbreken of de bodem beïnvloeden, kunnen de beekprik dan ook rechtstreeks bedreigen.
Elrits
De elrits is een klein schoolvisje dat in Nederland voorkomt in heldere, koel stromende beken op de hogere zandgronden, met name in Limburg en op de Veluwe. De soort is gevoelig voor veranderingen in waterkwaliteit en -temperatuur en stelt hoge eisen aan de zuurstofhuishouding van het water.
Door de achteruitgang van schone beken in Nederland is de elrits zeldzaam geworden en staat de soort op de Rode Lijst. Bij werkzaamheden nabij beken waar de elrits voorkomt, zoals de aanleg van infrastructuur of aanpassingen aan de oeverstructuur kan voorafgaand onderzoek vereist zijn.
Wanneer is vissenonderzoek verplicht?
Vissenonderzoek kan nodig zijn wanneer een ecologische quickscan uitwijst dat de projectlocatie potentieel geschikt habitat biedt voor één of meer beschermde vissoorten. De quickscan vormt bijna altijd de eerste stap, op basis van het type watergang, de waterkwaliteit, bekende verspreidingsgegevens en de project plannen wordt beoordeeld of vervolgonderzoek noodzakelijk is.
> Bekijk onze dienst: Ecologische quickscan of Soortspecifiek onderzoek
Situaties waarbij vissenonderzoek regelmatig relevant is:
- Demping van sloten of watergangen, waarbij de aanwezige vissen inclusief eventuele beschermde soorten worden verdrongen of gedood als er geen vroegtijdige wegvangst plaatsvindt.
- Herinrichting of aanpassing van oevers, zoals de aanleg van beschoeiingen of het afgraven van oevers, waarbij paai- en schuilplaatsen verloren kunnen gaan.
- Aanleg of verlegging van watergangen, waardoor de verbinding tussen leefgebieden wordt verstoord of de structuur in een habitat erg veranderd.
- Grondwerkzaamheden nabij watergangen, die kunnen leiden tot troebeling van het water of veranderingen in de waterbodem.
- Bouw van bruggen, duikers of dammen, die een barrière kunnen vormen voor migrerende vissoorten of de waterdoorstroming beïnvloeden.
💡 Beschermde vissoorten als de grote modderkruiper komen ook voor in sloten die er op het oog onopvallend uitzien. De aanwezigheid van een dikke modderlaag, watervegetatie en een ondiepe oever kan voldoende zijn voor een potentieel geschikt leefgebied. Een visuele inspectie kan in dat soort gevallen onvoldoende zijn om aanwezigheid uit te sluiten.
Hoe verloopt vissenonderzoek in de praktijk?
Vissenonderzoek wordt uitgevoerd volgens protocollen en richtlijnen. De methode en onderzoeksinspanning zijn afhankelijk van de te onderzoeken soort en het habitattype.
In de praktijk verloopt het vissenonderzoek als volgt:
- Habitatbeoordeling, op basis van het watertype, de waterkwaliteit, de bodemstructuur en de vegetatie wordt beoordeeld welke beschermde vissoorten verwacht kunnen worden en in welk deel van het plangebied zij mogelijk aanwezig zijn. Afhankelijk van de soort en het habitat kunnen verschillende vangsttechnieken worden ingezet. De meest gebruikte methoden zijn elektrovisserij met draagbare apparatuur, het gebruik van schepnetten en fuiken, en het toepassen van Environmental DNA (eDNA).
- Soortspecifieke onderzoek, op meerdere momenten dient veldonderzoek te worden uitgevoerd. Het aantal benodigde bezoeken verschilt per soort. Onderzoek naar bijvoorbeeld de grote modderkruiper omvat meerdere veldbezoeken binnen de optimale periodes. Deze optimale periodes verschillen afhankelijk van de gekozen onderzoeksmethode, zoals het gebruik van fuiken of elektrovisserij. Lees hierover meer in het kennisdocument van BIJ12.
- Rapportage en vervolgadvies, de bevindingen worden vastgelegd in een rapport. Op basis daarvan wordt bepaald of een ecologisch werkprotocol volstaat, of dat een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit bij de provincie moet worden aangevraagd.
> Lees meer over wanneer je een omgevingsvergunning Flora- en Fauna-activiteiten nodig hebt
Wat zijn de mogelijke uitkomsten van visonderzoek?
Na het vissenonderzoek zijn er globaal twee scenario’s:
Geen beschermde vissoorten aangetroffen
De werkzaamheden kunnen plaatsvinden zonder aanvullende verplichtingen, mits de zorgplicht in acht wordt genomen. Dat betekent dat de werkzaamheden zo worden uitgevoerd dat schade aan soorten zo veel mogelijk wordt voorkomen, ook als het niet-beschermde soorten betreft.
Beschermde vissoorten aangetroffen
Afhankelijk van de soort, de functie van het leefgebied en de aard van de geplande werkzaamheden volgen vervolgstappen. In de meest voorkomende situatie worden de aanwezige vissen weggevangen met toegestane vangsttechnieken en verplaatst naar een geschikt alternatief leefgebied in de buurt. Dit wegvangen en herplaatsen moet zorgvuldig worden uitgevoerd in de juiste periode, zodat de overlevingskansen van de verplaatste vissen zo groot mogelijk zijn. Bij ingrepen die een groot oppervlak aan leefgebied aantasten, kan ook een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit bij de provincie vereist zijn.
Conclusie: Vissenonderzoek vraagt om kennis en maatwerk
Beschermde vissoorten leven verborgen onder water en zijn bij een visuele inspectie van bovenaf zelden te zien. Dat maakt gericht onderzoek met de juiste methoden onmisbaar. Een ecologische quickscan is altijd de eerste stap om te beoordelen of het watertype en de habitatkenmerken aanleiding geven tot vervolgonderzoek.
Wil je weten of vissenonderzoek relevant is voor jouw project? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend advies, we denken graag met je mee.
